Âm nhạc từ lâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong hoạt động kinh doanh dịch vụ, đặc biệt là các mô hình như nhà hàng, quán cà phê. Tuy nhiên, phía sau những giai điệu quen thuộc ấy là câu chuyện bản quyền âm nhạc đang ngày càng thắt chặt.
Bản quyền bị xem nhẹ
Bước vào một quán cà phê hay nhà hàng bất kỳ tại Hà Nội, khách hàng dễ dàng bắt gặp những bản nhạc du dương được phát liên tục từ sáng đến tối. Với những mô hình kinh doanh dạng này, âm nhạc như một phần không thể thiếu nhằm mang lại trải nghiệm cho khách hàng.
Tiêu chí dễ nhận thấy về "gu" âm nhạc chung của các cửa hàng là thường phát các bài nhạc mới, đang thịnh hành và là xu hướng nổi bật trên mạng xã hội nhằm đáp ứng nhu cầu của tệp khách hàng sử dụng dịch vụ. Các nguồn phát nhạc cũng khá đang dạng từ Youtube cho đến Spotify hay Apple Music, những kho nhạc trực tuyến lớn nhất hiện nay.
Âm nhạc được xem là phần không thể thiếu của các mô hình kinh doanh như quán cafe (Ảnh minh họa)
Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhận thức về nghĩa vụ bản quyền âm nhạc vẫn còn nhiều khoảng trống. Khi nói tới vấn đề này, chị Nguyễn Hà - chủ chuỗi 3 cửa hàng cà phê tại phường Cầu Giấy cho biết, mỗi tháng chị đã dành riêng một khoản chi phí khoảng 200.000 đồng để mua YouTube Premium hoặc Spotify Premium. Theo chị Nguyễn Hà, khi đã đóng tiền cho các kho âm nhạc này thì đồng nghĩa với việc địa điểm kinh doanh của mình được toàn quyền sử dụng.
Đây cũng chính là cách hiểu của hầu hết của các mô hình kinh doanh dịch vụ, điều này đã dẫn tới tình trạng vi phạm bản quyền âm nhạc vô cùng tràn lan và tồn tại từ rất nhiều năm nay. Bởi theo Luật Sở hữu trí tuệ, người dùng chỉ được miễn phí với mục đích cá nhân. Còn nếu sử dụng nhằm hỗ trợ hoạt động kinh doanh và tạo ra lợi ích thương mại thì chủ cơ sở kinh doanh có nghĩa vụ chi trả tiền bản quyền theo quy định của pháp luật.
Bên cạnh đó, các dịch vụ âm nhạc trực tuyến như Youtube, Spotify hay Apple Music đều có quy định rõ ràng rằng việc trả phí cho nền tảng là nhằm mang đến trải nghiệm tốt hơn như không có quảng cáo hoặc có thêm tính năng hỗ trợ. Khoản phí này không đồng nghĩa với việc người dùng được cấp quyền phát nhạc công khai trong hoạt động thương mại.
Theo chuyên gia kinh tế Nguyễn Thành Đoàn, tình trạng vi phạm bản quyền âm nhạc thường xuất hiện ở các quán cà phê, nhà hàng theo mô hình nhỏ lẻ. Còn tại các chuỗi kinh doanh lớn như khách sạn hoặc thương hiệu quốc tế thì vấn đề này được thực hiện rất nghiêm túc do bộ phận pháp chế của họ thực hiện.
"Với việc Việt Nam đang ngày càng thắt chặt các vấn đề liên quan tới bản quyền, đã đến lúc các chủ quán cà phê và nhà hàng nhỏ lẻ cần đưa chi phí này vào ngân sách vận hành hàng tháng. Đây là xu thế sẽ không thể bỏ qua trong thời gian tới", ông Nguyễn Thành Đoàn nói.
Tôn trọng bản quyền là kinh doanh văn minh
Nói về vấn đề bản quyền, Luật sư Phạm Tuấn (Đoàn Luật sư Hà Nội) cho rằng, các quy định hiện hành, đặc biệt là Luật Sở hữu trí tuệ đã quy định khá rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân sử dụng âm nhạc trong hoạt động kinh doanh. Theo đó, nếu như chủ sở hữu quyền tác giả không cấm việc sử dụng tác phẩm của mình vào mục đích thương mại thì tổ chức, cá nhân được sử dụng lại vào các hoạt động kinh doanh mà không phải xin phép nhưng phải trả tiền bản quyền cho chủ sở hữu quyền tác giả và các chủ thể quyền liên quan. Điều này đồng nghĩa với việc quán cà phê hay nhà hàng không cần liên hệ từng nhạc sĩ để xin phép mở nhạc nhưng phải có nghĩa vụ thanh toán tiền bản quyền.
Đồng thời, bản chất của hoạt động phát nhạc tại quán cà phê hay nhà hàng, dù khách hàng không phải trả tiền trực tiếp để nghe nhưng âm nhạc đã được sử dụng như một yếu tố hỗ trợ hoạt động kinh doanh. Nó góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ, thu hút khách hàng và tạo lợi ích kinh tế cho đơn vị kinh doanh. Vì vậy, đây vẫn được xem là hành vi sử dụng tác phẩm trong môi trường thương mại.
"Bên cạnh đó, Nghị định số 17/2023/NĐ-CP của Chính phủ cũng đã liệt kê rõ các trường hợp sử dụng tác phẩm âm nhạc trong nhà hàng, quán cà phê, khách sạn, siêu thị, trung tâm thương mại, khu vui chơi giải trí và nhiều loại hình kinh doanh khác thuộc diện phải thực hiện nghĩa vụ bản quyền", Luật sư Phạm Tuấn phân tích.
Cũng theo quy định tại nghị định trên, số tiền bản quyền âm nhạc hàng năm mà chủ các địa điểm kinh doanh phải trả được tính theo diện tích. Theo đó, số tiền sẽ từ 885.500 đồng với các địa điểm có diện tích từ 15 m2 trở xuống đến gần 9.5 triệu đồng với diện tích 100 m2. Số tiền bản quyền tối đa trong một năm không qua 20.24 triệu đồng với các địa diểm có diện tích lớn hơn.
Theo Luật sư Phạm Tuấn, không nên nhìn nhận việc thu phí bản quyền là gánh nặng hay khoản thu bất hợp lý. Đây là cơ chế nhằm bảo đảm sự công bằng giữa người sáng tạo và người khai thác giá trị thương mại từ tác phẩm. Tương tự như việc doanh nghiệp phải trả tiền thuê mặt bằng, tiền điện hay tiền nước, chi phí bản quyền là một phần của chi phí kinh doanh khi sử dụng tài sản trí tuệ của người khác.
Trong nền kinh tế số, tài sản trí tuệ ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng. Một môi trường kinh doanh văn minh không chỉ được đánh giá qua chất lượng dịch vụ hay doanh thu mà còn ở mức độ tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ. Với các quán cà phê, nhà hàng và cơ sở kinh doanh dịch vụ, tuân thủ quy định về bản quyền âm nhạc không chỉ là yêu cầu của pháp luật mà còn là cách thể hiện trách nhiệm đối với cộng đồng sáng tạo và góp phần xây dựng thị trường văn hóa phát triển lành mạnh, bền vững.